De hele dag door zitten we in ons hoofd. We piekeren over werk, onze relaties, onze ambities en..eigenlijk piekeren over alles! Het schijnt zo te zijn dat we 47% van ons wakkere leven in gedachten verzonken zijn. 98% van deze gedachten zijn dezelfde die we gisteren hadden en het grootste deel is ook nog eens negatief. Waarom doen we onszelf dit aan? Of hebben we niet eens écht een keuze?

De biologie van je brein

Tijdens de miljoenen jaren van evolutie is het brein constant in ontwikkeling geweest. Dit zie je heel mooi terug in de gelaagde structuur van onze hersenen. Een erg gesimplificeerde maar heldere weergave van deze gelaagdheid zien we terug in de Triune brain theory van MacLean (1960). Volgens deze theorie kan het brein ruwweg worden ingedeeld in drie breinen:

biologie van het brein

Het driedelige brein (MacLean, 1960)

Het eerste brein, ook wel het reptielenbrein genoemd, is verantwoordelijk voor onze meest basale driften en instincten. Hier komt je seksuele drift en je overlevingsdrang vandaan. Deze driften zijn zeer krachtig. Vandaar dat seks ook een zo’n sterke aantrekkingskracht op ons heeft en advertenties van auto’s waar een mooie vrouw naast staat nog altijd goed werken. Hoe bewust (gaan we later op in) we er ook van zijn, er is iets in ons dat sterker lijkt ‘dan wij zijn’.
In het tweede brein, ook wel het zoogdierenbrein genoemd, zit het limbisch systeem. Dit systeem is verantwoordelijk voor onze emoties zoals woede, angst en blijdschap. Als we gevaar detecteren is dit het onderdeel dat op hol slaat. Als we bijvoorbeeld in een angstige situatie terecht komen dan schieten we automatisch in een flight-or-fight reactie (vlucht-of-vecht reactie) om onze overleving te veilig te stellen. Ontzettend handig als je een beer tegenkomt of, iets dichter bij de deur, er een auto op je afrijdt.
Het derde brein, ook wel de neocortex (nieuwe schil) of het mensenbrein, is ons bewuste brein. Dit onderdeel detecteert wat er zich allemaal afspeelt en velt hier een oordeel over. Dit zou je kunnen zien als de controlekamer. Deze controlekamer heeft ervoor gezorgd dat wij mensen de dominante soort op aarde zijn geworden. De neocortex heeft namelijk de capaciteit om probleemoplossend te denken. En dit is een enorm krachtig middel. We zijn niet sterker dan een leeuw, sneller dan een luipaard of groter dan een olifant maar toch domineren we de planeet. Met ons probleemoplossend vermogen hebben we vuur weten te maken, onze huizen gebouwd en onszelf voorzien van warme kleding voor de koude winterdagen.
Kortom, al onze breinen zijn op hun eigen manier essentieel voor onze overleving. Maar je voelt ‘em al aankomen: de drie breinen zijn het zelden unaniem met elkaar eens..

Je breinen in de dagelijkse praktijk

Om de koppeling met de praktijk te maken even een korte voorbeeldcase:

Volgende week moet je een belangrijke presentatie geven aan de directie van een grote klant. Dit is het moment waarop je jezelf en je organisatie ‘in the picture’ kunt zetten. Er hangt veel van af want als deze opdracht niet doorgaat kan dat negatieve consequenties hebben voor de organisatie en jouw eigen functie binnen de organisatie! Het is dus heel erg belangrijk dat alles op rolletjes loopt!!

Waarschijnlijk breekt het angstzweet je al enigszins uit. Niet verwonderlijk! Want laten we eens kijken naar de discussie tussen je drie breinen:

  • 1. Mensenbrein: ‘Ik ben hier goed in. Dit is echt mijn ding. Ik ga een zo goed mogelijke presentatie neerzetten!’
  • 2. Zoogdierenbrein: ‘Dit voelt goed!’
  • 3. Reptielenbrein: ‘…..’
  • 4. Mensenbrein: ‘Maar..stel dat het toch mis gaat? Stel dat ik een black-out krijg en alles vergeet? Nee niet aan denken! Het gaat vast goed komen. Je hebt dit al 100 keer gedaan. Hoezo zou het nu ineens niet goed gaan? Jaaa maar dit is anders. Zul je net zien. Omdat het belangrijker is, zal dit wel de eerste keer zijn…’
  • 5. Zoogdierenbrein: ‘Ik ben bang!’
  • 6. Reptielenbrein: ‘Gevaar! Ren weg! NU!!’
  • 7. Mensenbrein: ‘Doe toch normaal joh angsthaas. Het is maar een presentatie. Al 100 keer gedaan. Ik ga gewoon knallen’
  • 8. Zoogdierenbrein: ‘Ik ben bang!’
  • 9. Reptielenbrein: ‘Gevaar! Ren weg! NU!!!’

Zie je hoe je probleemoplossend vermogen of voorstellingsvermogen ervoor zorgt dat je naast een rationeel beeld (de situatie zonder emotie) ook een emotioneel beeld kan creëren. We kunnen ons situaties inbeelden die nog nooit zijn voorgekomen en zo activeert ons mensenbrein de andere twee breinen. Voor je het weet heb je een keten op gang gezet die moeilijk te doorbreken is. Zit je daar met een volledig opgefokt lichaam terwijl er feitelijk gezien helemaal niks aan de hand is.
Dit is een simpel voorbeeld. Maar je kunt je voorstellen dat de discussies tussen de verschillende breinen een stuk complexer en nog een stuk heftiger kunnen zijn. Dit is de oorzaak van de innerlijke discussie die oneindig in ons hoofd lijkt door te gaan. Het is een keten die zichzelf versterkt en uiteindelijk een gewoontepatroon wordt. Hoe sterker de emotionele lading, hoe sterker het patroon.

Kunnen we de keten doorbreken?

Jazeker. Zoals je waarschijnlijk al hebt opgemerkt heb je niet veel invloed op de reacties van je zoogdierenbrein en je reptielenbrein. Dit zijn over het algemeen vrij autonome reacties. In het mensenbrein ligt dit anders. Dit is het brein dat, zoals de naam al zegt, ons onderscheid van de dieren. Zonder dit brein zouden we als mensen stimulus-responsmachines zijn en automatisch reageren op situaties en gebeurtenissen. Dit is niet het geval. We lijken een keuze te hebben. In onze controlekamer hebben we namelijk de capaciteit om ons bewustzijn te vergroten en daardoor veel bewuster de keuze te maken hoe we reageren op een bepaalde stimulus.

Hoe we dat doen? Door niet de interne discussie aan te gaan maar alle innerlijke gewaarwordingen te laten voor wat ze zijn. Ben je emotioneel? Probeer niet te verklaren waarom – of te veroordelen dat – je emotioneel bent maar laat het er zijn (zoals toen je een kind was!). Hoofd vol met gedachten? Probeer er geen weerstand tegen te bieden maar aanvaard het. Zolang we weerstand bieden tegen onze innerlijke ervaringen zal het conflict en dus het gewoontepatroon in stand gehouden worden. Je verzet je namelijk tegen wat ís. En dat is een strijd die je nooit zult winnen.

Dus als we een keer alles toelaten dan is het weg? Helaas niet. Patronen ontstaan over een hele lange tijd en zijn vaak geworteld in (pijnlijke) gebeurtenissen uit het verleden. En iets wat er lang over heeft gedaan om op te bouwen, heeft ook een lange tijd nodig om uit elkaar te worden gehaald. Misschien verdwijnt een gewoontepatroon wel nooit meer uit ons leven en zullen we nog meermaals in dezelfde kuil vallen. Maar als we onszelf trainen in bewustzijn zal het steeds minder ons leven beheersen en zullen we ervaren dat we een keuze hebben in onze reacties. En hoe vaker we de juiste keuzes weten te maken, hoe meer we situaties creëren die resoneren met wie we werkelijk zijn en hoe minder conflicten we intern zullen ervaren.

Mijn ervaring met 10 dagen stilte

Afgelopen juli was het zover. Mijn eerste 10-daagse meditatieretraite stond op het punt te beginnen. In een klooster in Vietnam, bijna 10.000 km van huis, zou ik 10 dagen lang afstand nemen van de bewoonde wereld, niet praten en mediteren. Veel mediteren. Ik heb achteraf veel vragen gekregen over hoe zoiets gaat, of ik het niet zwaar vond en wat ik er uiteindelijk van heb opgestoken. In dit blog zet ik mijn ervaring uitgebreid uiteen. Geen zin om alles te lezen? Scroll dan door naar de lessen die ik geleerd heb. Misschien kunnen ze een mooi inzicht geven!

De keuze voor de retraite

Hoe kies je de retraite die bij je past? Dat is een lastige vraag omdat je vooraf niet altijd inzicht hebt in hoe je een bepaalde methode of stroming zult ervaren. Het is hetzelfde als dat je iemand die nog nooit een appel gehad heeft probeert uit te leggen hoe een appel smaakt. Daarbij: smaken verschillen ook nog eens. Ik heb zelf gekozen voor een Vipassana retraite in de traditie van S.N. Goenka. Waarom? Omdat een kennis van me die had gedaan en er positief over was. Was het de juiste beslissing? Ja en nee. Ik kwam mezelf keihard tegen waardoor de ervaring niet heel prettig was. Waarom dit eigenlijk ook positief is zal ik verderop uiteen zetten. De keuze voor Vietnam kwam meer voort uit het feit dat ik het een mooi idee vond om in Zuid-Oost Azië een retraite te doen (hier is het ooit allemaal begonnen en één van mijn favoriete hedendaagse meditatieleraren (Thich Nhat Hanh) komt er vandaan) en daar vervolgens mijn vakantie zou gaan spenderen. Kortom: mijn beslissing was niet heel doordacht en meer gebaseerd op een romantisch idee.

Mijn tip: probeer verschillende meditaties uit alvorens je op retraite gaat. In Nederland hebben we goede leraren uit de Vipassana, Zen en meer brede mindfulness traditie (waaronder ikzelf natuurlijk). Wanneer je de verschillende meditatievormen ervaren hebt zal je beter in staat zijn je keuze te maken. 100% kun je het vooraf nooit afdekken omdat er ook binnen de stromingen weer verschillen zijn. Wil je er juist blanco in? Kies er dan gewoon eentje op gevoel en kijk wat het je brengt. Je kunt het nooit fout doen.

Ik raad wel enorm aan om na de retraite in alle rust weer tot jezelf te komen. Een vakantie daarna is prima, maar doe dit bij voorkeur op een vredige plek (natuur, rustig strand). Ik ging direct door in de drukte van Ho Chi Minhstad, bezocht een oorlogsmuseum en kroop de volgende dag onder luid mitrailleurgeknal (er was een schietbaan) door ondergrondse tunnels uit de Vietnamoorlog. Een iets te groot contrast.

Aankomst en faciliteiten

In de middag van 13 juli kwam ik aan bij de Ngoc Thanh Nunnery (zie foto boven), een klooster net buiten Ho Chi Minh Stad. Het was een vrij sober klooster die niet veel indruk wekte en wat triest aandeed. Er was een oranje afzetting die de grens aangaf tot hoever de cursisten mochten komen. Ik liep een zaal in waar verschillende vrijwilligers (alleen maar lokale mensen) bezig waren met de registraties. Ik schoof aan, moest een formulier invullen waarin ik verklaarde dat ik alle voorwaarden gelezen had en bevestigde dat zij niet aansprakelijk waren voor enige schade. Ik moest mijn portemonnee en mobiele telefoon inleveren en werd vervolgens begeleid naar de slaapzaal. Mannen en vrouwen verbleven in gescheiden ruimtes.

De slaapzaal was een redelijk grote zaal waar 30-40 houten kisten stonden (vergelijkbaar met doodskisten) die je kon openklappen om je spullen in te doen. Als ‘new student’ mocht ik een dun matrasje pakken om op te slapen. ‘Old students’ (die al vaker een Vipassana-retraite hadden gedaan) mochten enkel een rieten mat op de kist leggen. Verder mocht je je bed opmaken met een schoon hoeslaken, kussensloop, laken en een klamboe. De klamboe was nodig omdat er geen deuren in de zaal zaten en ongedierte vrij spel had. Er was geen airco. In plaats daarvan hingen er een aantal ventilatoren aan het plafond. Aangezien het in Vietnam overdag rond de 40 graden kan zijn, er een hoge luchtvochtigheid is en het ’s nachts weinig afkoelt was dit niet echt comfortabel. Wanneer je bijvoorbeeld ’s nachts de klamboe om het bed heen plaatste werd het briesje van de ventilator nauwelijks voelbaar. Dit heeft gezorgd voor enkele slapeloze nachten, badend in zweet. Op een zeker moment besloot ik, ondanks de ruime aanwezigheid van spinnen, muizen, salamanders en muggen de klamboe te verwijderen. Ik werd de volgende ochtend dan wakker met 30+ muggenbulten maar het was het waard (tip: neem Deet mee).

De sanitaire voorzieningen grensden aan de slaapzaal. Ook deze waren vrij sober. Er waren 3 douchehokjes met een toilet en een ‘douche’. De douchekop werkte niet waardoor je moest douchen door een bakje te vullen met koud water uit een kraan en deze over je heen te gieten. Om 4 uur ’s nacht was dit niet altijd een pretje.

De zaal werd verder ‘bewoond’ door zo’n 30 Vietnamezen, 1 jongen uit Singapore en 1 jongen uit Polen. Kortom, veel locals. Op de middag van aankomst hadden we de gelegenheid kennis te maken met elkaar. Het viel me op dat veel Vietnamezen geen Engels spraken. Ook de vrijwilligers (assistenten) konden vrij beperkt Engels. Dit zorgde hier en daar voor een taalbarrière. Vanaf ongeveer 19:00 uur ging de stilteperiode in en mochten we 10 dagen lang niet meer praten.

De Vipassa in de traditie van S.N. Goenka

Deze retraite (of ‘course’ zoals zij het zelf noemen) kenmerkt zich door enig dogma. Er zijn vrij duidelijke richtlijnen en regels waar je je aan moet houden. Voor mensen die gewend zijn in een wat meer open en uitnodigende houding te mediteren (bijvoorbeeld vanuit mindfulness) kan dit wat benauwend aanvoelen. Er wordt bijvoorbeeld regelmatig gezegd dat deze cursus een ‘chirurgische incisie van het brein’ is waarbij je al het ‘pus’ (al je onzuiverheden, blokkerende overtuigingen en complexen) uit de wond laat stromen en deze reinigt (puur observeren en toelaten van de ‘pus’). Daarbij wordt er gezegd dat het zelfs gevaarlijk kan zijn om de retraite vroegtijdig te verlaten omdat ‘de wond dan nog open is’. Taal die wat dreigend kan overkomen.

Het dagschema zag er als volgt uit:

  • 04:00                        Wake up bell
  • 04:00 – 04:30           Klaarmaken voor de dag (douchen, aankleden etc.)
  • 04:30 – 06:30            Mediteren (meditatiezaal of in de slaapzaal)
  • 06:30 – 08:00            Ontbijt (30 min eten, vervolgens gingen de meesten slapen)
  • 08:00 – 09:00            Mediteren in ‘full determination’ (1 uur zitten zonder te bewegen)
  • 09:00 – 11:00            Mediteren (meditatiezaal of in de slaapzaal)
  • 11:00 – 12:00            Lunch
  • 12:00 – 13:00            Gelegenheid om de leraar vragen te stellen of te slapen
  • 13:00 – 14:30            Mediteren (meditatiezaal of in de slaapzaal)
  • 14:30 – 15:30            Mediteren in ‘full determination’
  • 15:30 – 17:00            Mediteren (meditatiezaal of in de slaapzaal)
  • 17:00 – 18:00            Tea break (new students mochten ook wat fruit pakken)
  • 18:00 – 19:00            Mediteren in ‘full determination’
  • 19:00 – 20:00            Discourse (Les dmv. video-opnames van S.N. Goenka)
  • 20:00 – 20:30            Mediteren in meditatiezaal en afsluiting van de dag
  • 20:30 – 21:00            Klaarmaken om te gaan slapen
  • 21:00                         Lichten uit

Zoals je ziet bestaat de dag uit slapen, eten, een uur les en 10,5 uur mediteren. Wat veel voorkwam was dat studenten op de momenten dat je ook in de slaapzaal mocht mediteren probeerden nog wat rust te pakken. Dit was echter niet de bedoeling. Zodra de assistenten zagen dat iemand ging liggen kwamen ze de zaal in om de desbetreffende student weer in meditatiepositie te brengen.

De setting voelde aan als een kruising tussen een gevangenis, een militaire training en een reality show (waarbij het draaide om wie het het langst volhield zonder te knappen). Dit klinkt ietwat negatief maar het was een bijzondere setting om in te verblijven. Ik heb echter daadwerkelijk iemand zien knappen. In de meditatiezaal (de enige plek waar mannen en vrouwen samenkwamen) begon op een dag een vrouw uit het niets hysterisch te huilen. Ze werd weggebracht en we zagen haar niet meer terug. Omdat er niet werd gesproken, is niemand ooit te weten gekomen wat er met haar is gebeurd. En zo verlieten meerdere cursisten na een aantal dagen het klooster. Zo ook mijn buurman in de slaapzaal. Een fanatiek mediteerder die uit het niets na 6 dagen z’n spullen pakte en verdween.

De meditatie

De meditatie werd ingeleid door een Vipassana leraar uit Australië. Voor de meditatiemomenten kwam hij de zaal in en ging voor de groep zitten. Vervolgens zette hij via een iPad audiobestanden op van S.N. Goenka van waaruit we de instructies ontvingen. Na de instructies van Goenka herhaalde een man in het Vietnamees de instructies. Dit herhaalde zich een aantal keer per dag. De groepsmeditaties eindigden altijd met een chanting van Goenka van tussen de 10 en 30 minuten. De meditatievorm verschilde per dag en er zat een duidelijke opbouw in:

  • Dag 1             Focus op de neusademhaling (in- en uitstromende lucht)
  • Dag 2             Focus op de neusademhaling
  • Dag 3             Focus op de sensaties van je bovenlip
  • Dag 4 – 10      De daadwerkelijke Vipassana: een bodyscan van de top van je hoofd tot de tenen.
    Uiteindelijk resulteert dit in een op en neergaande stroom van vibraties.
  • Dag 10           Metta-meditatie (loving-kindness meditatie waarbij je goede wensen in jezelf uitspreekt
    naar alle levende wezens. Dit wordt gepresenteerd als ‘een balsem op de open wond’ die je de dagen ervoor hebt gezuiverd)

De stilte verbreken

Op de middag 10e dag mochten we de stilte verbreken. Eerlijk gezegd had ik met de stilte nog het minst moeite. Ik had ook mijn mobiele telefoon totaal niet gemist. Bijzonder hoe we in het dagelijks leven altijd online zijn en paraat staan en dat ook enorm belangrijk maken. Terwijl dat in feite niet zo is. Een mooi realisatiemoment. De stilte verbreken kwam hard binnen bij me. De sereniteit maakte plaats voor een druk kippenhok, want de cursisten waren allemaal erg benieuwd hoe de anderen het hadden ervaren. Ik merkte dat ik duizelig werd en moeite had met alle prikkels. Ik moest er echt weer ‘inkomen’. Toen ik vervolgens mij mobiele telefoon aandeed volgde weer een vlaag van duizeling. Bijzonder om te ervaren hoe gevoelig ons ‘systeem’ eigenlijk is.

Mijn algehele ervaring en lessons learned

Vooraf was mijn verwachting dat ik, met de nodige ervaring op zak, de 10 dagen met niet al te veel moeite zou kunnen doorstaan. Dit had ik onderschat. Wat ik met name als zwaar heb ervaren is het 10,5 uur mediteren per dag. Wanneer je in de ochtend al 2 uur hebt gezeten dan heb je voor je gevoel al best een prestatie geleverd. Je moet dan nog 8,5 uur…

Op een gegeven moment begin je af te tellen maar dit is ook niet rustgevend. Voorbeeld: als je er 2 dagen, dus 21 uur, mediteren op hebt zitten dan moet je nog 8 dagen, oftewel 84 uur. Op dit soort momenten kwam de gedachte ‘ik trek dit niet meer’ veelvuldig op. Hier lag mijn echte test: ben ik in staat deze nare gedachte met bijkomende emotie toe te laten? Of ga ik in verzet? Ik bleef balanceren tussen aanvaarden en verzet. Het ene moment kon ik het toelaten en berusten in het moment, het volgende moment voelde ik irritatie en woede opkomen. Deze interne strijd was voor mij het zwaarste aspect en zorgde er onder andere voor dat mijn ervaring van het geheel, puur uitgedrukt in beleving, niet positief was.

En ja laten we eerlijk zijn: in een klooster verblijven, om 4 uur opstaan, 10,5 uur mediteren, weinig slapen in een zaal met ongedierte en mensen die je niet kent, continu zweten, niet ‘je ei kwijt kunnen’ is ook gewoon níet leuk. Maar, zoals met wel meer dingen die niet leuk zijn, je kunt er enorm veel van leren. Mijn belangrijkste lessen op een rij:

1. Perfectionisme is niet handig

Mijn perfectionistische aard zorgde ervoor dat ik er te rigide in ging staan waardoor ik stress en angstgevoelens ervaarde. Ik was te veel gericht op mij ‘goed voelen’ en het bereiken van een bepaald resultaat. Enerzijds zorgde de stijl voor dit effect. Anderzijds zegt het iets over mijn karakter. In de mindfulnesslessen die ik geef oefen ik nota bene in resultaatloosheid. En toch herkende ik mijn grootste valkuil hier niet. Bijzonder om mee te maken hoe makkelijk je er weer intuimelt op momenten dat je kwetsbaar bent (vreemde setting, vreemde mensen, slecht slapen). Een patroon dat ik ook herken uit het dagelijks leven, maar hier in extreme vorm mocht meemaken.

2. Je brein is heel creatief wanneer het zich verveelt

Wanneer je je brein niet continu belast met zaken waar die zich op moet concentreren merk je op hoe creatief het kan zijn. Ik begon bijvoorbeeld elke cursist die opviel een bijnaam te geven. Zo was de jongen die een paar bedden verder sliep en betrapt was op het lezen van boeken ‘The Student’, was de man die nooit uit positie ging en altijd maar bleef zitten ‘Het Meditatiebeest’, de jongen met de mondkap ‘Bane’ (Uit Batman), de jongen die altijd naast me at ‘Smakkie’ en het ventje dat zich niet zo aan de regels hield en deed waar die zin in had ‘De Rebel’ of ‘Dennis de Bengel’. Soms hoorde ik muziek heel levendig in mijn hoofd. Levendiger dan wanneer ik het nu bewust zou oproepen. Mijn les: voor creativiteit is ruimte nodig.

3. Alles komt en alles gaat

Tijdens de retraite wordt veelvuldig herhaald: anicca, anicca, anicca. Dit is Pali voor vergankelijkheid. De wet van vergankelijkheid wordt ook wel de wet van de natuur genoemd. Alles komt en alles gaat. Dit is waar op macroniveau: de wereld verandert continu. En op microniveau: op celniveau ben je nu letterlijk iemand anders dan je een minuut geleden was. Wanneer je dit gegeven (want dat is het) met je mee leert dragen door de dagen heen, zul je met meer vrede leven.

4. Al het lijden wordt veroorzaakt door verlangen en aversie

In het verlengde van punt 2: als mens zijn we continu bezig met streven naar iets dat we nog niet hebben (verlangen) of het bestrijden van datgene dat we hebben maar niet willen (aversie). En hierdoor bevinden we ons vrijwel nooit in een staat van aanvaarding van wat is. Dit ervaarde ik heel levendig in de meditatie: ik klampte me vast aan fijne gevoelens en verzette me tegen de nare gevoelens. Het is een feit dat alles komt en alles gaat (anicca). Is het dan niet krankzinnig om je te verzetten? Observeer zonder te reageren.

5. Wat je irriteert zegt meer over jezelf dan over wie of wat de irritatie veroorzaakt

Ik merkte tijdens de meditaties een continue verandering van gemoedstoestand. Het ene moment voelde ik intens geluk en verbondenheid met de mensen om me heen. Een ander moment irriteerde ik me dood en was ik strontchagrijnig. Terwijl er in feite niks om me heen veranderde. Ik zat nog steeds op hetzelfde kussen in dezelfde zaal met dezelfde mensen. Het enige wat veranderde waren mijn gedachten over de situatie. Mijn interpretatie van de situatie. Dit was misschien niet direct een eigen keuze (gedachten komen en gaan). Maar bewustzijn over het feit dat er een interpretatie vanuit jezelf plaatsvindt geeft al de nodige ruimte tot inzicht. Dus vraag je eens af: waarom irriteert een bepaalde persoon je? Wat zegt dit over jezelf?

6. We zijn niet zo belangrijk als we denken te zijn

Mijn 10-daagse afwezigheid op planeet aarde is vooral opgemerkt door familie en vrienden. En een paar Facebookvrienden, omdat ik zo nodig moest pochen met wat voor stoers ik wel niet ging doen. Verder draaide de planeet gewoon door zonder zich ook maar een seconde druk te maken om mijn absentie. Misschien wat hard, maar ook heerlijk ontnuchterend en rustgevend.

7. Omgaan met veranderingen is een levenswerk

Jezelf trainen in wijsheid, aanvaarding en niet-reactiviteit is een levenswerk waarin je continu moet blijven oefenen, oefenen en oefenen. Er bestaan geen shortcuts (tenzij je plotsklaps de verlichting bereikt, maar de kans daarop acht ik vrij klein..). Wanneer je er bijna denkt te zijn, ben je er het verst vanaf. Ik startte de retraite met veel zelfvertrouwen. Jaren van meditatie hadden me een rustiger, minder reactief en vrediger persoon gemaakt. Mijn overtuiging: dat varkentje ga ik wel even wassen. Niets was minder waar. Wees dus juist scherp op de momenten dat je je goed voelt, momenten dat je denkt het ‘onder de knie’ te hebben. Juist dan is het goed je te realiseren, dat je altijd een leerling zult blijven.

screenshot mobiel na 10dagen retraite

Een screenshot van mijn mobiel nadat ‘ie 10 dagen uit was geweest. Ik lijk redelijk populair maar het grootste deel van de berichten waren flauwe grappen van m’n vrienden in de groepsapp en spam in mn mailbox. En ja, McDonald’s is een guilty pleasure van me.

Wat is Mindfulness écht en wat is de waarde voor individu

Mindfulness. Voor sommigen een mooi en zelfs betoverend woord. Anderen kunnen het inmiddels niet meer luchten of zien. De afgelopen jaren is er enorm veel over geschreven en geroepen. De één vindt het zweverig en een hype, de ander zegt dat het z’n leven heeft veranderd. Zelfs op het vlak van trainers is er niet altijd consensus over wat nu écht de kern van Mindfulness is. Is Mindfulness een hype of is het veel meer dan dat? Is het een zoveelste zelfhulpmethode die over een paar jaar weer vervangen wordt of is het here to stay? En wat is überhaupt de waarde voor individu, organisatie en maatschappij? In dit blog probeer ik orde in de chaos te scheppen.

Wat is het écht?

Aangezien een woord al een hele rits aan associaties teweeg kan brengen begin ik met een definitie. Het woord Mindfulness is een Westers woord dat zijn oorsprong vindt in het woord sati uit het Pali en smrti uit het Sanskriet. Er bestaat discussie over de werkelijke betekenis van deze woorden maar men is het er in brede zin over eens dat de woorden ‘herinneren’ betekenen. Niet herinneren in alledaagse vorm, maar herinneren als in het teruggaan naar de werkelijke natuur van fenomenen. Kortom: de dingen zien zoals ze werkelijk zijn. Zonder onze eigen mentale interpretatie.

Jon Kabat-Zinn, grondlegger van het Mindfulness Based Stress Reduction programme of MBSR (een wetenschappelijk gevalideerd 8-weeks mindfulnessprogramma), definieert Mindfulness als volgt:

‘Beoefening van mindfulness betekent op een speciale manier oplettend zijn: ‘bewust aanwezig zijn in het hier en nu, zónder te oordelen.’ – Kabat-Zinn (2003)

Door jezelf te trainen in oordeelloosheid en het bewust aanwezig zijn zul je steeds beter in staat zijn dingen te zien voor wat ze werkelijk zijn. Deze ‘dingen’ kunnen gedachten, emoties en innerlijke gewaarwordingen zijn maar ook relaties, gebeurtenissen en omstandigheden.

In de praktijk kun je op twee manieren Mindfulness beoefenen. Je kunt formele oefeningen doen (bijvoorbeeld 1- of 2x daags 20 tot 30 minuten inruimen voor een oefening) of informele oefeningen (bijvoorbeeld met volle aandacht eten). Wanneer je dit vaker beoefent zul je merken dat het steeds meer geïntegreerd raakt met je dag en de lijn tussen oefenen en het doorleven steeds dunner wordt. Je wordt als het ware steeds meer mindful. Dit betekent niet dat je geen stress meer ervaart, maar je gaat op een andere manier met jezelf om. Je gaat een nieuwe relatie aan met je gedachten, gevoelens en innerlijke gewaarwordingen. Deze relatie blijft niet vanzelf in stand. Mindfulness is een vaardigheid die je steeds meer aansterkt naarmate je vaker en over langere tijd oefent. Het is vergelijkbaar met je conditie. Wanneer je stopt met sporten zal deze eveneens afnemen.

In de kern draait Mindfulness om het volgende:

1. Je aandacht naar het huidige moment (terug)brengen
2. Opmerkzaam zijn van overtuigingen, oordelen en automatische gewoontepatronen
3. Het ontwikkelen van een milde, liefdevolle houding naar jezelf

De waarde voor het individu

Als mens worden we geboren zonder ervaringen. Als baby en als kind nemen we alle ervaringen als nieuw en fris in ons op. Je leeft niet in het verleden en niet in de toekomst, puur in het nu. Naarmate we ouder worden raken we steeds sterker geconditioneerd en lijken we vaker dezelfde situaties mee te maken. Het proces van conditionering komt mooi naar voren in het welbekende Pavlov-experiment waarbij een hond zo wordt geconditioneerd dat hij al begint te kwijlen bij het horen van een bel wanneer hij leert dat er op de bel voedsel volgt (niet bekend? Zie dit filmpje). Conditionering is enerzijds een natuurlijk en nuttig proces en zorgt ervoor dat we ‘ervaren’ raken en we op een gegeven moment niet meer elke ervaring als nieuw gaan beschouwen. Het zou enorm vermoeiend zijn als we alles altijd als nieuw bleven zien. Conditionering zorgt echter ook voor een sterk gekleurde perceptie van de werkelijkheid. We beginnen de wereld langzamerhand niet meer te zien zoals die is, maar zoals wij (denken te) zijn. Hebben we een negatieve ervaring gehad in een relatie? Dan is de kans groot dat we huiverig worden bij de volgende. Ook al gaat het om een compleet nieuw persoon. Hierdoor zijn we steeds minder in staat om werkelijk nieuwe en frisse ervaringen op te doen. We denken telkens dat we alles wel zo’n beetje hebben meegemaakt en denken steeds beter te weten hoe de zaken ‘werkelijk in elkaar steken’. Een bron van veel teleurstelling, frustratie en verdriet.

Conditionering zorgt ook er ook voor dat we in ons hoofd ‘leven’ en in een sleur raken. We gaan telkens op zoek naar nieuwe ervaringen die ons weer de spanning en sensatie van ‘vroeger’ teruggeven en komen erachter dat we steeds meer nieuwe ervaringen nodig hebben om die boost te krijgen. Zo nu en dan proberen we ons mentale filter tijdelijk uit te schakelen met verdovende middelen om een mooie avond te kunnen hebben. Om dan de volgende dag weer met de realiteit te worden geconfronteerd.

Een dergelijke omgang met ons verstand, of conditionering, kan verreikende gevolgen hebben voor ons welzijn, onze relaties en uiteindelijk ons eigen geluk. Ons oordeel zorgt voor kadering en daarmee voor het uitsluiten van de ervaring zoals die werkelijk is. Niet bewust zijn van deze patronen is het tegenovergestelde van Mindfulness. Met Mindfulness leer je opmerkzaam zijn van je eigen overtuigingen, oordelen en gewoontepatronen. Wat je daarmee creëert is een ruimte tussen stimulus (de situatie) en respons (jouw reactie op de situatie). Hierdoor ontstaat keuzevrijheid.

‘Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response. In our response lies our growth and our freedom’ – Viktor Frankl (Oostenrijks Neuroloog, Psychiater en Holocaust-overlever)

Wanneer we leren minder vanuit ons geconditioneerde verstand of onze automatische piloot te reageren maken we een sterker contact met ons intuïtief bewustzijn en zullen we keuzes maken die sterker resoneren met onze natuur. Het leven is een aaneenschakeling van keuzes en met de keuzes die we maken kleuren we ons leven. En hoe meer we ons leven met onze favoriete kleuren kunnen inkleuren hoe gelukkiger we zullen zijn. In een wereld waar we dagelijks worden gebombardeerd met informatie over hoe ons leven gekleurd zou moeten zijn biedt Mindfulness dus een weg terug.

De waarde voor organisaties

Organisaties worden geconfronteerd met nieuwe uitdagingen. De burn-out lijkt een epidemie te worden en depressies zijn momenteel de nummer één oorzaak van invaliditeit wereldwijd (WHO, 2015). Daarnaast krijgen we steeds vaker te maken met het fenomeen bore-out. Een vervelingsziekte die lijkt samen te hangen met teveel routinematige werkzaamheden en een gebrek aan uitdaging. Zo’n 10 jaar geleden liep 15% van de medewerkers rond met bore-out verschijnselen en de trend is nog geen halt toegeroepen (Werder & Rothlin, 2007). De klachten zijn vergelijkbaar met burn-out: depressieve klachten en vermoeidheid. Er is dus veel aan de hand op het snijvlak van werk en psychische gezondheid. Prof. Dr. Fred Zijlstra, hoogleraar Arbeid- en Organisatiepsychologie aan de Universiteit Maastricht stelt dat op dit moment het psychisch verzuim de Nederlandse organisaties €5,25 miljard per jaar kost. Verder voorspelt hij dat zolang organisaties blijven mikken op efficiëntie het verzuim alleen maar zal gaan toenemen (Trouw, 2015). Welke rol kan Mindfulness hierin spelen?

Mindfulness wordt door veel organisaties ingezet om verzuim omlaag te brengen en zodoende kosten te besparen. De brede overtuiging is dat een cursus Mindfulness de stress verlaagt. Het wordt gezien als een nieuwe stressmanagementcursus die de medewerker beter leert omgaan met de werkdruk en de constante (technologische) ontwikkelingen en veranderingen waar hij/zij mee te maken heeft. Ontspanning, rust of kostenbesparing kunnen zeker een bijkomend effect zijn. Immers: jezelf beter leren kennen en doorzien vanuit welke contraproductieve patronen je gewend bent keuzes te maken kan een zekere rust met zich mee brengen en je in staat stellen efficiënter te werken. Maar daar draait het niet om.

Mindfulness heeft de potentie om veel meer diepgaande gevolgen te hebben voor het gehele HR-proces en de organisatie als geheel. Door met zichzelf aan de slag te gaan komt een medewerker dichter bij zichzelf te staan. Zo kan hij een motivatie in zijn werk vinden die hij eerder niet had. Het kan ook zo zijn dat een medewerker tot de conclusie komt dat hij helemaal geen zin meer heeft in zijn huidige baan of om binnen de organisatie te blijven omdat de organisatie bijvoorbeeld niet in lijn handelt mijn zijn eigen kernwaarden. Kortom: medewerkers zijn steeds bewuster waardoor communicatie echter wordt. Mensen die écht passen blijven, mensen die niet meer passen vertrekken. Mindfulness heeft dus de potentie om authentiekere organisaties te creëren waardoor medewerkers meer vanuit hun kracht en energie een bijdrage leveren. Hierdoor zullen ze, wanneer het werk past, met meer plezier hun werk doen en creatiever, positiever en meer betrokken zijn of, wanneer het werk niet past, juist de volledige betrokkenheid kwijtraken. Het werkt in zekere zin dus wel stressverlagend, maar dan op een andere, meer indirecte manier.

Belangrijk om hierbij op te merken is dat dit potentiële scenario’s zijn en Mindfulness niet draait om het bereiken van iets. Het effect is voor iedereen anders.

De waarde van onze maatschappij

Sire bracht ons enkele jaren geleden de campagne: ‘de maatschappij, dat ben jij’ (niet bekend? Zie dit filmpje). Net als een organisatie is een maatschappij een verzameling individuen. Wanneer individuen contact maken met hun menswaarden en meer in staat zijn om intrinsiek keuzes te maken zullen we niet een meer individualistische maatschappij krijgen maar juist een meer zorgzame maatschappij. Mensen zullen meer in hun kracht staan en daardoor beter in hun vel zitten. Door op individueel niveau onze conditioneringen los te leren laten zullen we minder oordelend zijn en mensen leren zien voor wat ze werkelijk zijn: geen afgebakende entiteiten die gescheiden worden door ras, etniciteit, gender of welk label dan ook. Maar als mens.

Alle huidige maatschappelijke problemen die hun oorsprong vinden in de ‘wij tegen hen’-overtuiging waaronder de vluchtelingencrisis, religieuze conflicten en zelfs terrorisme vinden hun oorsprong in conditionering. De overtuiging dat mensen, vanwege een toevallig aangeleerd of toegewezen label, werkelijk anders zijn. Wanneer we deze patronen leren doorzien en er niet meer door gestuurd worden, dan kan dit revolutionaire gevolgen hebben voor de maatschappij.

Kijk eens naar het volgende filmpje van Amnesty International om te zien wat een paar minuten échte aandacht kan doen met mensen die elkaar nooit eerder gezien hebben:

Het bereiken van eenheid klinkt utopisch. Maar de enige manier om onze huidige uitdagingen het hoofd te bieden is door bereid te zijn naar binnen te kijken en vanuit een ander niveau van bewustzijn te zoeken naar oplossingen.

Zoals Einstein zei:
‘No problem can be solved from the same level of consciousness that created it’

Samengevat:

• Mindfulness is een training in opmerkzaamheid
• Door als individu opmerkzaam te zijn leer je overtuigingen, oordelen en automatische gewoontepatronen doorzien en andere, meer vruchtbare keuzes te maken
• Bewuste individuen zijn menselijke, gelukkige en zorgzame individuen die op hun beurt zorgen voor meer menselijke, gelukkige en zorgzame organisaties en samenlevingen