De hele dag door zitten we in ons hoofd. We piekeren over werk, onze relaties, onze ambities en..eigenlijk piekeren over alles! Het schijnt zo te zijn dat we 47% van ons wakkere leven in gedachten verzonken zijn. 98% van deze gedachten zijn dezelfde die we gisteren hadden en het grootste deel is ook nog eens negatief. Waarom doen we onszelf dit aan? Of hebben we niet eens écht een keuze?

De biologie van je brein

Tijdens de miljoenen jaren van evolutie is het brein constant in ontwikkeling geweest. Dit zie je heel mooi terug in de gelaagde structuur van onze hersenen. Een erg gesimplificeerde maar heldere weergave van deze gelaagdheid zien we terug in de Triune brain theory van MacLean (1960). Volgens deze theorie kan het brein ruwweg worden ingedeeld in drie breinen:

biologie van het brein

Het driedelige brein (MacLean, 1960)

Het eerste brein, ook wel het reptielenbrein genoemd, is verantwoordelijk voor onze meest basale driften en instincten. Hier komt je seksuele drift en je overlevingsdrang vandaan. Deze driften zijn zeer krachtig. Vandaar dat seks ook een zo’n sterke aantrekkingskracht op ons heeft en advertenties van auto’s waar een mooie vrouw naast staat nog altijd goed werken. Hoe bewust (gaan we later op in) we er ook van zijn, er is iets in ons dat sterker lijkt ‘dan wij zijn’.
In het tweede brein, ook wel het zoogdierenbrein genoemd, zit het limbisch systeem. Dit systeem is verantwoordelijk voor onze emoties zoals woede, angst en blijdschap. Als we gevaar detecteren is dit het onderdeel dat op hol slaat. Als we bijvoorbeeld in een angstige situatie terecht komen dan schieten we automatisch in een flight-or-fight reactie (vlucht-of-vecht reactie) om onze overleving te veilig te stellen. Ontzettend handig als je een beer tegenkomt of, iets dichter bij de deur, er een auto op je afrijdt.
Het derde brein, ook wel de neocortex (nieuwe schil) of het mensenbrein, is ons bewuste brein. Dit onderdeel detecteert wat er zich allemaal afspeelt en velt hier een oordeel over. Dit zou je kunnen zien als de controlekamer. Deze controlekamer heeft ervoor gezorgd dat wij mensen de dominante soort op aarde zijn geworden. De neocortex heeft namelijk de capaciteit om probleemoplossend te denken. En dit is een enorm krachtig middel. We zijn niet sterker dan een leeuw, sneller dan een luipaard of groter dan een olifant maar toch domineren we de planeet. Met ons probleemoplossend vermogen hebben we vuur weten te maken, onze huizen gebouwd en onszelf voorzien van warme kleding voor de koude winterdagen.
Kortom, al onze breinen zijn op hun eigen manier essentieel voor onze overleving. Maar je voelt ‘em al aankomen: de drie breinen zijn het zelden unaniem met elkaar eens..

Je breinen in de dagelijkse praktijk

Om de koppeling met de praktijk te maken even een korte voorbeeldcase:

Volgende week moet je een belangrijke presentatie geven aan de directie van een grote klant. Dit is het moment waarop je jezelf en je organisatie ‘in the picture’ kunt zetten. Er hangt veel van af want als deze opdracht niet doorgaat kan dat negatieve consequenties hebben voor de organisatie en jouw eigen functie binnen de organisatie! Het is dus heel erg belangrijk dat alles op rolletjes loopt!!

Waarschijnlijk breekt het angstzweet je al enigszins uit. Niet verwonderlijk! Want laten we eens kijken naar de discussie tussen je drie breinen:

  • 1. Mensenbrein: ‘Ik ben hier goed in. Dit is echt mijn ding. Ik ga een zo goed mogelijke presentatie neerzetten!’
  • 2. Zoogdierenbrein: ‘Dit voelt goed!’
  • 3. Reptielenbrein: ‘…..’
  • 4. Mensenbrein: ‘Maar..stel dat het toch mis gaat? Stel dat ik een black-out krijg en alles vergeet? Nee niet aan denken! Het gaat vast goed komen. Je hebt dit al 100 keer gedaan. Hoezo zou het nu ineens niet goed gaan? Jaaa maar dit is anders. Zul je net zien. Omdat het belangrijker is, zal dit wel de eerste keer zijn…’
  • 5. Zoogdierenbrein: ‘Ik ben bang!’
  • 6. Reptielenbrein: ‘Gevaar! Ren weg! NU!!’
  • 7. Mensenbrein: ‘Doe toch normaal joh angsthaas. Het is maar een presentatie. Al 100 keer gedaan. Ik ga gewoon knallen’
  • 8. Zoogdierenbrein: ‘Ik ben bang!’
  • 9. Reptielenbrein: ‘Gevaar! Ren weg! NU!!!’

Zie je hoe je probleemoplossend vermogen of voorstellingsvermogen ervoor zorgt dat je naast een rationeel beeld (de situatie zonder emotie) ook een emotioneel beeld kan creëren. We kunnen ons situaties inbeelden die nog nooit zijn voorgekomen en zo activeert ons mensenbrein de andere twee breinen. Voor je het weet heb je een keten op gang gezet die moeilijk te doorbreken is. Zit je daar met een volledig opgefokt lichaam terwijl er feitelijk gezien helemaal niks aan de hand is.
Dit is een simpel voorbeeld. Maar je kunt je voorstellen dat de discussies tussen de verschillende breinen een stuk complexer en nog een stuk heftiger kunnen zijn. Dit is de oorzaak van de innerlijke discussie die oneindig in ons hoofd lijkt door te gaan. Het is een keten die zichzelf versterkt en uiteindelijk een gewoontepatroon wordt. Hoe sterker de emotionele lading, hoe sterker het patroon.

Kunnen we de keten doorbreken?

Jazeker. Zoals je waarschijnlijk al hebt opgemerkt heb je niet veel invloed op de reacties van je zoogdierenbrein en je reptielenbrein. Dit zijn over het algemeen vrij autonome reacties. In het mensenbrein ligt dit anders. Dit is het brein dat, zoals de naam al zegt, ons onderscheid van de dieren. Zonder dit brein zouden we als mensen stimulus-responsmachines zijn en automatisch reageren op situaties en gebeurtenissen. Dit is niet het geval. We lijken een keuze te hebben. In onze controlekamer hebben we namelijk de capaciteit om ons bewustzijn te vergroten en daardoor veel bewuster de keuze te maken hoe we reageren op een bepaalde stimulus.

Hoe we dat doen? Door niet de interne discussie aan te gaan maar alle innerlijke gewaarwordingen te laten voor wat ze zijn. Ben je emotioneel? Probeer niet te verklaren waarom – of te veroordelen dat – je emotioneel bent maar laat het er zijn (zoals toen je een kind was!). Hoofd vol met gedachten? Probeer er geen weerstand tegen te bieden maar aanvaard het. Zolang we weerstand bieden tegen onze innerlijke ervaringen zal het conflict en dus het gewoontepatroon in stand gehouden worden. Je verzet je namelijk tegen wat ís. En dat is een strijd die je nooit zult winnen.

Dus als we een keer alles toelaten dan is het weg? Helaas niet. Patronen ontstaan over een hele lange tijd en zijn vaak geworteld in (pijnlijke) gebeurtenissen uit het verleden. En iets wat er lang over heeft gedaan om op te bouwen, heeft ook een lange tijd nodig om uit elkaar te worden gehaald. Misschien verdwijnt een gewoontepatroon wel nooit meer uit ons leven en zullen we nog meermaals in dezelfde kuil vallen. Maar als we onszelf trainen in bewustzijn zal het steeds minder ons leven beheersen en zullen we ervaren dat we een keuze hebben in onze reacties. En hoe vaker we de juiste keuzes weten te maken, hoe meer we situaties creëren die resoneren met wie we werkelijk zijn en hoe minder conflicten we intern zullen ervaren.