“The answer to the problem of humanity is the integrity of the individual” – Jordan B. Peterson

 

Alle veganisten zijn goed, alle vleeseters zijn slecht. Zwarte piet is oke, zwarte piet is slecht. Links is goed, rechts is slecht. En andersom. Één van de grootste uitdagingen van onze huidige maatschappij is polarisatie of tribalisme. De neiging van mensen om stevig en in termen van ‘goed’ en ‘slecht’ te oordelen over ‘de andere groep’. Een neiging die voortkomt uit de tijd dat we in stammen leefden, maar het helpt ons in deze tijd niet echt verder volgens mij. Is er nog wel ruimte voor nuance?

 

Hoe wordt de polarisatie bij mensen versterkt?

Volgens mij is een groot vehikel de nieuwe media. Duizenden kanalen vechten om je aandacht door hun posts zo extreem mogelijk te maken. Want: extreme titels trekken de aandacht en zorgen voor clicks. Extreme titels zorgen voor limbische resonantie, oftewel: ze triggeren je emotionele circuit. Je kunt als gebruiker niet alles lezen en dus filter je op wat je aandacht het sterkst trekt, op basis van wat je emotioneel het sterkst activeert. En zeg nou eens zelf, waarop ben je eerder geneigd te klikken?

 

‘Suiker net zo dodelijk als roken! Lees hier waarom’

 

Of

 

‘Resultaten uit een recent onderzoek naar de relatie tussen suiker en gezondheid laten een negatief beeld zien’

 

Op een energieke dag heb je misschien het heldere bewustzijn om voor de tweede te kiezen maar op een vermoeide, drukke of zelfs stressvolle dag zal optie één een stuk aantrekkelijker zijn. Hap, slik, weg.

 

Neem daarbij ook nog eens de neiging om te scannen in plaats van diepgaand te lezen vanwege de informatieoverload die we tegenwoordig te verwerken hebben en zie daar de kleuring van ons bewustzijn in termen van extremen en oppervlakkige conclusies.

 

Verder zijn we als mensen van nature geneigd om bewijs te zoeken voor de juistheid van ons wereldbeeld en staan we minder open voor zienswijzen die ons wereldbeeld uitdagen en bevragen. In de psychologie ook wel confirmation bias genoemd (Wason, 1960). Tot slot zijn we ook nog eens geneigd om onszelf als moreel superieur te zien in vergelijking tot anderen (Tappin & McKay, 2016), wat de confirmation bias en het tribale gevoel alleen nog maar versterkt: ‘ik weet zeker dat ik het bij het juiste eind heb!’.

 

Niet alleen hebben wij de neiging tot het bevestigen van ons eigen wereldbeeld: de algoritmen die onze sociale kanalen drijven zijn zo ingericht dat de informatie die we te zien krijgen toegespitst is op onze interesses en voorkeuren. En zo worden we ook nog eens extern gestimuleerd in de neiging om in termen van goed of fout te denken en blijft er nog minder ruimte over voor de nuance.

 

Hoe onze mentale gesteldheid de neiging tot oordelen in extremen beïnvloedt

Hoe gestrester we zijn, hoe meer we geneigd zijn zwart-wit te denken. Dat is geen keuze maar een reactie van ons systeem. Immers, de stressrespons is in de oorsprong bedoeld als overlevingsmechanisme. Op momenten dat ons leven op het spel staat is die nuance niet zo relevant. Ons systeem maakt een quick scan van de situatie en reageert daarop middels één van de volgende drie opties: vechten, vluchten of bevriezen. Het gevecht aangaan, je kop in het zand steken of inactief worden. En dus niet: kritisch beoordelen of de zienswijze die we erop nahouden wel juist is en van daaruit onze genuanceerde mening formuleren. Ga maar eens na: zijn je gedachten in stressvolle situaties soepel en genuanceerd of juist dwingend en zwart-wit?

 

In een tijd waarin 1 op de 6 werkende Nederlanders (TNO, 2018) last heeft van burn-out klachten (een constante staat van verhoogde chronische stress) kun je je dus voorstellen dat denken in polariteiten orde van de dag is. En zo worden we nóg gevoeliger voor de extreme berichten die we op onze tijdlijnen voorbij zien komen. Simpelweg omdat het snelle snacks zijn die resoneren met onze eigen staat van opgejaagdheid.

 

In doorgeschoten vorm kan dit zelfs zo ver gaan dat we heil gaan zoeken in bepaalde ideologieën of ons gaan afzetten tegen een systeem. In plaats van ons te richten op het oplossen van onze stressvolle situatie, onze wrok of onze emotionele wonden kunnen we gaan wijzen naar factoren buiten onszelf: het zijn de grote bedrijven, het is de overheid, het zijn de geldbeluste mensen. We kunnen ons vanuit een ideologie gaan richten op het bestrijden van een maatschappelijk probleem om ons gebrek aan betekenis, zelfvertrouwen en eigenwaarde te compenseren. De reden dat we ons zo slecht voelen is omdat de wereld een boze plek is. We projecteren de polarisatie in ons op een probleem buiten ons. Bij voorkeur vinden we hiervoor medestanders om zo een onderscheidende identiteit en een groepsgevoel te creëren in ons onderliggende lijden. Dit fenomeen zien we veel terug onder activisten. Waarbij ik overigens geen oordeel wil vellen over activisten. Het is denk ik alleen wel zinvol om als mens bewust te zijn van je diepere motivaties.

 

Het creëren van ruimte en de erkenning van het individu

Ik geloof dat we baat hebben bij het creëren van ruimte. Ruimte voor onszelf en ruimte voor de ander. Vanuit die ruimte ontstaat begrip voor de unieke ander. En die ruimte is de geboorteplek van de nuance. Jouw wil forceren creëert onherroepelijk conflict. Conflict dat niet vruchtbaar is. Omdat met elke extreme uiting, de ander de hakken nog steviger in het zand zet. Er ontstaat een kramp.

 

Op het moment dat we als mensen in staat zijn om ruimte te scheppen ontstaat verzachting en kan het moddergooien aan de oppervlakte tot stilstand komen en het dialoog gevoerd worden op het niveau van waarden.

 

Ik geloof dat we baat hebben bij een ontwikkeling richting mildheid en nuance. Een ontwikkeling die allereerst dient plaats te vinden op het niveau van het individu en niet op het niveau van de groep. Van individu tot individu.

 

Wanneer we mensen zien als onderdeel van een groep dan werkt dat dehumaniserend. We zien de ander dan vanuit de bril van de groepsidentiteit en vergeten de uniciteit. Verbinding ontstaat wanneer we in staat zijn om mensen te zien als gelaagd individu met een eigen verhaal. Zolang we het individu als onderdeel van een groep blijven zien, zullen we niet in staat zijn om op een mensniveau met elkaar het gesprek aan te gaan en tot duurzame oplossingen te komen.

 

En wat jij hier zelf mee kan? Kijk eens of je de volgende keer dat je mee dreigt te worden genomen in een sterke mening, je even kunt pauzeren en kan opmerken hoe je in de tunnel van het absolute schiet. Waar bestaat die ervaring uit? Is het een cognitief vernauwen, een gevoel of emotie of een fysiek verharden door het aanspannen van bepaalde spieren? Vanuit daar kun je ontspannen, verzachten en de aandacht geduldig verbreden, zodat langzaam ook ruimte ontstaat voor de unieke zienswijze van de ander.

 

Bronnen

Wason, Peter C. (1960), “On the failure to eliminate hypotheses in a conceptual task”, Quarterly Journal of Experimental Psychology, 12 (3): 129–40

Tappin, B.M., McKay, R. T. (2016). The illusion of Moral Superiority. Social Psychological and Personality Science, 2017, Vol. 8(6) 623-631