In de loop van ons leven ontwikkelen we als mensen gedragspatronen. Steeds meer gedrag gaat op de automatische piloot. Soms heel handig, zoals wanneer je zonder je aandacht erbij te houden een auto kunt besturen. Soms minder handig, zoals wanneer je vanuit perfectionisme constant te veel van jezelf vraagt. Deze patronen zijn net van die zandvormpjes waarmee je waarschijnlijk als kind op het strand speelde: inflexibel, moeilijk buigbaar en rigide. Maar moeilijk buigbaar betekent niet dat ze onveranderlijk zijn. Met een stevige vlam smelt het vormpje en kun je ‘em omvormen tot iets wat je beter past. Dit kunnen we ook doen met onze eigen gedragspatronen. Jezelf in de fik steken is niet zo handig dus hoe kun je dat dan wel doen?

 

Het vuur van gewaarzijn

De eerste stap richting het aanpakken van je niet-helpende gedragspatronen is gewaarzijn te ontwikkelen. Hoe meer je doorhebt welke patronen bij jou zijn ingesleten hoe meer kans je hebt om je op een andere manier te gaan gedragen en op een andere manier op situaties te reageren.

 

Een tweede stap is daadwerkelijk in het moment anders te reageren. Dit vraagt om gewaarzijn in het moment. En dit is een lastige. Want als je in het moment niet doorhebt dat je weer een patroon inschiet dan kun je je gedrag niet kiezen. Voor je het weet heb je ‘ja’ gezegd of vriendelijk geknikt terwijl je eigenlijk helemaal niet vindt dat een taak bij je hoort ,ouwe pleaser die je bent.

 

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat we eerder gewaar zijn van een patroon?

 

Door gewaarzijn te trainen. De meest effectieve manier om dit te doen is door mindfulnessbeoefening. Door middel van een dagelijkse mindfulnessbeoefening blijf je dat vuur van gewaarzijn van zuurstof voorzien en zul je, met tijd en geduld, op een steeds eerder moment een niet-helpend patroon leren herkennen. Tot je op een gegeven moment ín het moment doorhebt dat je erin schiet.

 

Belangrijk bij dit proces is dat je gewaarzijn gepaard gaat met een houding van mildheid. Een gewoontepatroon heeft er immers jaren over gedaan om ingesleten te raken en het zal ook een hele poos duren voordat het patroon langzaam z’n vorm begint te verliezen. Geef jezelf dus niet op de kop wanneer je weer ‘te laat’ doorhad dat je vanuit een oud patroon reageerde.

 

Je hoeft niet altijd vanuit ‘doen’ te reageren

Een interessante bijkomstigheid van het trainen van je gewaarzijn is dat gewaarzijn zelf een mogelijke respons wordt. Daarmee bedoel ik dat sommige ervaringen en triggers die voorbijkomen helemaal geen actie van je vragen. Je hoeft er niks tegen te doen. Soms is simpelweg aanwezig zijn voldoende om een moeilijk moment het hoofd te bieden.

 

Sterker nog, soms creëren we door te doen juist meer frustratie en irritatie. Ik had eens een deelnemer in de training die recent geopereerd was aan zijn enkel. Tot zijn grote frustratie kon hij daardoor niet meer voetballen op zijn oude niveau. Maandenlang zat hij in de doe-stand en probeerde hij het herstelproces op alle mogelijke manieren te versnellen. Dit leek de klachten alleen maar erger te maken. Hij kende eigenlijk niks anders dan deze doe-stand.

 

Tijdens de mindfulnesstraining leerde hij met zijn beperking te zijn en paradoxaal genoeg merkte hij dat dit zorgde voor een houding van acceptatie. Vanuit die acceptatie kon hij stappen zetten die wel helpend voor hem waren. Of hij ooit weer op niveau zou kunnen voetballen was de vraag, maar hij ontwikkelde daarnaast wel plezier in andere activiteiten.

 

Hoe herken je een patroon?

 Gewoontepatronen kun je op de volgende manier herkennen:

 

  • Je piekert steeds over hetzelfde
  • Je schiet in de verdediging
  • Je krijgt achteraf lichamelijke klachten (bijv. hoofdpijn, buikpijn, nek- en schouderklachten)
  • Je durft iets niet
  • Je doet iets altijd op dezelfde manier
  • Je schiet in compensatiegedrag zoals roken, drinken, eten, sporten, geld uitgeven
  • Je reacties staan niet in verhouding tot de situatie
  • Je omgeving geeft je er herhaaldelijk feedback over
  • Je geeft jezelf er herhaaldelijk feedback over

 

Zo zei mijn moeder dat ik altijd zo star was. Uiteraard was dat lange tijd ‘absoluut niet waar’. Inmiddels heb ik door dat ik dan in mijn perfectionisme schiet…thnx mom!

 

Welke niet-helpende patronen zijn er zoal?

Gedragspatronen zijn gedragingen die we op de automatische piloot uitvoeren. We zijn ons er vaak niet eens bewust van. Wanneer we last krijgen van deze patronen dan spreek je van een niet-helpend patroon.

 

Onderstaand lijstje van voorbeeldpatronen zou je kunnen helpen om je eigen niet-helpende patroon (of patronen) te kunnen herkennen:

 

  • Perfectionisme: altijd alles goed moeten doen. Er is geen ruimte voor fouten.
  • Pleasing: altijd een ander moeten behagen. Je bent bang om mensen teleur te stellen en/of afgewezen te worden.
  • Zwart-wit denken: je denkt in extremen. Iets is helemaal goed of helemaal fout. Vaak zie je dan dat mensen van extreme naar extreme schieten.
  • Doemdenken: je bent je enorm bewust van potentiële risico’s. Je denkt eerder in wat er mis kan gaan dan in kansen
  • Vluchten/afleiding zoeken: wanneer je geconfronteerd wordt met een moeilijke situatie heb je de neiging ervoor weg te lopen. Bijvoorbeeld: zodra het lastig wordt in een relatie ga je je richten op wat er allemaal mis is, ga je niet kwetsbaar het gesprek aan en verbreek je de relatie. Een wat simpeler voorbeeld: een taak duurt voor je gevoel te lang, je raakt gefrustreerd en gaat scrollen op je mobiel.
  • Rationaliseren: je probeert door verstandelijk en bewust redeneren tot een rechtvaardiging van je acties te komen. Hiermee probeer je een bijvoorbeeld een schuldgevoel weg te krijgen.
  • Anderen de schuld geven: wanneer je in een conflictsituatie terecht komt dan ligt het altijd aan de ander. Je bent niet bereid om naar jezelf te kijken maar wijst met de vinger.
  • Sterk verantwoordelijkheidsgevoel: je hebt het gevoel dat alles en iedereen van jou afhankelijk is en dat je het je niet kunt permitteren om de boel even de boel te laten.

 

Dusss herken je iets in bovenstaande? Dan zou het zomaar eens kunnen zijn dat je continu in hetzelfde zandvormpje kruipt. Misschien begint het inmiddels benauwd aan te voelen en merk je dat je wel wat zuurstof kunt gebruiken. Meer vrijheid en blijheid. Of misschien zit je al zo lang in die vormpjes dat je chronische stress ervaart of zelfs in een burn-out terecht bent gekomen.

 

In welke fase je ook zit, de enige weg naar duurzame mentale gezondheid is gewaar te leren worden van je niet-helpende patronen zodat je tijdig nieuw gedrag kunt kiezen waar je weer vrij en blij van wordt. Dit klinkt simpel, maar is het allerminst.

 

Vaak hebben we deze patronen aangeleerd vanwege emotionele pijn in onze vroege jeugd. Het waren ooit onze overlevingsmechanismen. Werken aan die patronen kan dus erg emotioneel en in eerste instantie erg uitputtend zijn. Geduld, voldoende rust en kwetsbaarheid zijn daarbij sleutelwoorden.

 

Wil je tips over hoe je die vlam van gewaarzijn ontsteekt zodat je jouw zandvormpjes kunt omsmelten tot mooiere, beter passende zandvormpjes? Schroom niet me daar eens over te berichten!