Wat is Mindfulness écht en wat is de waarde voor individu

Mindfulness. Voor sommigen een mooi en zelfs betoverend woord. Anderen kunnen het inmiddels niet meer luchten of zien. De afgelopen jaren is er enorm veel over geschreven en geroepen. De één vindt het zweverig en een hype, de ander zegt dat het z’n leven heeft veranderd. Zelfs op het vlak van trainers is er niet altijd consensus over wat nu écht de kern van Mindfulness is. Is Mindfulness een hype of is het veel meer dan dat? Is het een zoveelste zelfhulpmethode die over een paar jaar weer vervangen wordt of is het here to stay? En wat is überhaupt de waarde voor individu, organisatie en maatschappij? In dit blog probeer ik orde in de chaos te scheppen.

Wat is het écht?

Aangezien een woord al een hele rits aan associaties teweeg kan brengen begin ik met een definitie. Het woord Mindfulness is een Westers woord dat zijn oorsprong vindt in het woord sati uit het Pali en smrti uit het Sanskriet. Er bestaat discussie over de werkelijke betekenis van deze woorden maar men is het er in brede zin over eens dat de woorden ‘herinneren’ betekenen. Niet herinneren in alledaagse vorm, maar herinneren als in het teruggaan naar de werkelijke natuur van fenomenen. Kortom: de dingen zien zoals ze werkelijk zijn. Zonder onze eigen mentale interpretatie.

Jon Kabat-Zinn, grondlegger van het Mindfulness Based Stress Reduction programme of MBSR (een wetenschappelijk gevalideerd 8-weeks mindfulnessprogramma), definieert Mindfulness als volgt:

‘Beoefening van mindfulness betekent op een speciale manier oplettend zijn: ‘bewust aanwezig zijn in het hier en nu, zónder te oordelen.’ – Kabat-Zinn (2003)

Door jezelf te trainen in oordeelloosheid en het bewust aanwezig zijn zul je steeds beter in staat zijn dingen te zien voor wat ze werkelijk zijn. Deze ‘dingen’ kunnen gedachten, emoties en innerlijke gewaarwordingen zijn maar ook relaties, gebeurtenissen en omstandigheden.

In de praktijk kun je op twee manieren Mindfulness beoefenen. Je kunt formele oefeningen doen (bijvoorbeeld 1- of 2x daags 20 tot 30 minuten inruimen voor een oefening) of informele oefeningen (bijvoorbeeld met volle aandacht eten). Wanneer je dit vaker beoefent zul je merken dat het steeds meer geïntegreerd raakt met je dag en de lijn tussen oefenen en het doorleven steeds dunner wordt. Je wordt als het ware steeds meer mindful. Dit betekent niet dat je geen stress meer ervaart, maar je gaat op een andere manier met jezelf om. Je gaat een nieuwe relatie aan met je gedachten, gevoelens en innerlijke gewaarwordingen. Deze relatie blijft niet vanzelf in stand. Mindfulness is een vaardigheid die je steeds meer aansterkt naarmate je vaker en over langere tijd oefent. Het is vergelijkbaar met je conditie. Wanneer je stopt met sporten zal deze eveneens afnemen.

In de kern draait Mindfulness om het volgende:

1. Je aandacht naar het huidige moment (terug)brengen
2. Opmerkzaam zijn van overtuigingen, oordelen en automatische gewoontepatronen
3. Het ontwikkelen van een milde, liefdevolle houding naar jezelf

De waarde voor het individu

Als mens worden we geboren zonder ervaringen. Als baby en als kind nemen we alle ervaringen als nieuw en fris in ons op. Je leeft niet in het verleden en niet in de toekomst, puur in het nu. Naarmate we ouder worden raken we steeds sterker geconditioneerd en lijken we vaker dezelfde situaties mee te maken. Het proces van conditionering komt mooi naar voren in het welbekende Pavlov-experiment waarbij een hond zo wordt geconditioneerd dat hij al begint te kwijlen bij het horen van een bel wanneer hij leert dat er op de bel voedsel volgt (niet bekend? Zie dit filmpje). Conditionering is enerzijds een natuurlijk en nuttig proces en zorgt ervoor dat we ‘ervaren’ raken en we op een gegeven moment niet meer elke ervaring als nieuw gaan beschouwen. Het zou enorm vermoeiend zijn als we alles altijd als nieuw bleven zien. Conditionering zorgt echter ook voor een sterk gekleurde perceptie van de werkelijkheid. We beginnen de wereld langzamerhand niet meer te zien zoals die is, maar zoals wij (denken te) zijn. Hebben we een negatieve ervaring gehad in een relatie? Dan is de kans groot dat we huiverig worden bij de volgende. Ook al gaat het om een compleet nieuw persoon. Hierdoor zijn we steeds minder in staat om werkelijk nieuwe en frisse ervaringen op te doen. We denken telkens dat we alles wel zo’n beetje hebben meegemaakt en denken steeds beter te weten hoe de zaken ‘werkelijk in elkaar steken’. Een bron van veel teleurstelling, frustratie en verdriet.

Conditionering zorgt ook er ook voor dat we in ons hoofd ‘leven’ en in een sleur raken. We gaan telkens op zoek naar nieuwe ervaringen die ons weer de spanning en sensatie van ‘vroeger’ teruggeven en komen erachter dat we steeds meer nieuwe ervaringen nodig hebben om die boost te krijgen. Zo nu en dan proberen we ons mentale filter tijdelijk uit te schakelen met verdovende middelen om een mooie avond te kunnen hebben. Om dan de volgende dag weer met de realiteit te worden geconfronteerd.

Een dergelijke omgang met ons verstand, of conditionering, kan verreikende gevolgen hebben voor ons welzijn, onze relaties en uiteindelijk ons eigen geluk. Ons oordeel zorgt voor kadering en daarmee voor het uitsluiten van de ervaring zoals die werkelijk is. Niet bewust zijn van deze patronen is het tegenovergestelde van Mindfulness. Met Mindfulness leer je opmerkzaam zijn van je eigen overtuigingen, oordelen en gewoontepatronen. Wat je daarmee creëert is een ruimte tussen stimulus (de situatie) en respons (jouw reactie op de situatie). Hierdoor ontstaat keuzevrijheid.

‘Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response. In our response lies our growth and our freedom’ – Viktor Frankl (Oostenrijks Neuroloog, Psychiater en Holocaust-overlever)

Wanneer we leren minder vanuit ons geconditioneerde verstand of onze automatische piloot te reageren maken we een sterker contact met ons intuïtief bewustzijn en zullen we keuzes maken die sterker resoneren met onze natuur. Het leven is een aaneenschakeling van keuzes en met de keuzes die we maken kleuren we ons leven. En hoe meer we ons leven met onze favoriete kleuren kunnen inkleuren hoe gelukkiger we zullen zijn. In een wereld waar we dagelijks worden gebombardeerd met informatie over hoe ons leven gekleurd zou moeten zijn biedt Mindfulness dus een weg terug.

De waarde voor organisaties

Organisaties worden geconfronteerd met nieuwe uitdagingen. De burn-out lijkt een epidemie te worden en depressies zijn momenteel de nummer één oorzaak van invaliditeit wereldwijd (WHO, 2015). Daarnaast krijgen we steeds vaker te maken met het fenomeen bore-out. Een vervelingsziekte die lijkt samen te hangen met teveel routinematige werkzaamheden en een gebrek aan uitdaging. Zo’n 10 jaar geleden liep 15% van de medewerkers rond met bore-out verschijnselen en de trend is nog geen halt toegeroepen (Werder & Rothlin, 2007). De klachten zijn vergelijkbaar met burn-out: depressieve klachten en vermoeidheid. Er is dus veel aan de hand op het snijvlak van werk en psychische gezondheid. Prof. Dr. Fred Zijlstra, hoogleraar Arbeid- en Organisatiepsychologie aan de Universiteit Maastricht stelt dat op dit moment het psychisch verzuim de Nederlandse organisaties €5,25 miljard per jaar kost. Verder voorspelt hij dat zolang organisaties blijven mikken op efficiëntie het verzuim alleen maar zal gaan toenemen (Trouw, 2015). Welke rol kan Mindfulness hierin spelen?

Mindfulness wordt door veel organisaties ingezet om verzuim omlaag te brengen en zodoende kosten te besparen. De brede overtuiging is dat een cursus Mindfulness de stress verlaagt. Het wordt gezien als een nieuwe stressmanagementcursus die de medewerker beter leert omgaan met de werkdruk en de constante (technologische) ontwikkelingen en veranderingen waar hij/zij mee te maken heeft. Ontspanning, rust of kostenbesparing kunnen zeker een bijkomend effect zijn. Immers: jezelf beter leren kennen en doorzien vanuit welke contraproductieve patronen je gewend bent keuzes te maken kan een zekere rust met zich mee brengen en je in staat stellen efficiënter te werken. Maar daar draait het niet om.

Mindfulness heeft de potentie om veel meer diepgaande gevolgen te hebben voor het gehele HR-proces en de organisatie als geheel. Door met zichzelf aan de slag te gaan komt een medewerker dichter bij zichzelf te staan. Zo kan hij een motivatie in zijn werk vinden die hij eerder niet had. Het kan ook zo zijn dat een medewerker tot de conclusie komt dat hij helemaal geen zin meer heeft in zijn huidige baan of om binnen de organisatie te blijven omdat de organisatie bijvoorbeeld niet in lijn handelt mijn zijn eigen kernwaarden. Kortom: medewerkers zijn steeds bewuster waardoor communicatie echter wordt. Mensen die écht passen blijven, mensen die niet meer passen vertrekken. Mindfulness heeft dus de potentie om authentiekere organisaties te creëren waardoor medewerkers meer vanuit hun kracht en energie een bijdrage leveren. Hierdoor zullen ze, wanneer het werk past, met meer plezier hun werk doen en creatiever, positiever en meer betrokken zijn of, wanneer het werk niet past, juist de volledige betrokkenheid kwijtraken. Het werkt in zekere zin dus wel stressverlagend, maar dan op een andere, meer indirecte manier.

Belangrijk om hierbij op te merken is dat dit potentiële scenario’s zijn en Mindfulness niet draait om het bereiken van iets. Het effect is voor iedereen anders.

De waarde van onze maatschappij

Sire bracht ons enkele jaren geleden de campagne: ‘de maatschappij, dat ben jij’ (niet bekend? Zie dit filmpje). Net als een organisatie is een maatschappij een verzameling individuen. Wanneer individuen contact maken met hun menswaarden en meer in staat zijn om intrinsiek keuzes te maken zullen we niet een meer individualistische maatschappij krijgen maar juist een meer zorgzame maatschappij. Mensen zullen meer in hun kracht staan en daardoor beter in hun vel zitten. Door op individueel niveau onze conditioneringen los te leren laten zullen we minder oordelend zijn en mensen leren zien voor wat ze werkelijk zijn: geen afgebakende entiteiten die gescheiden worden door ras, etniciteit, gender of welk label dan ook. Maar als mens.

Alle huidige maatschappelijke problemen die hun oorsprong vinden in de ‘wij tegen hen’-overtuiging waaronder de vluchtelingencrisis, religieuze conflicten en zelfs terrorisme vinden hun oorsprong in conditionering. De overtuiging dat mensen, vanwege een toevallig aangeleerd of toegewezen label, werkelijk anders zijn. Wanneer we deze patronen leren doorzien en er niet meer door gestuurd worden, dan kan dit revolutionaire gevolgen hebben voor de maatschappij.

Kijk eens naar het volgende filmpje van Amnesty International om te zien wat een paar minuten échte aandacht kan doen met mensen die elkaar nooit eerder gezien hebben:

Het bereiken van eenheid klinkt utopisch. Maar de enige manier om onze huidige uitdagingen het hoofd te bieden is door bereid te zijn naar binnen te kijken en vanuit een ander niveau van bewustzijn te zoeken naar oplossingen.

Zoals Einstein zei:
‘No problem can be solved from the same level of consciousness that created it’

Samengevat:

• Mindfulness is een training in opmerkzaamheid
• Door als individu opmerkzaam te zijn leer je overtuigingen, oordelen en automatische gewoontepatronen doorzien en andere, meer vruchtbare keuzes te maken
• Bewuste individuen zijn menselijke, gelukkige en zorgzame individuen die op hun beurt zorgen voor meer menselijke, gelukkige en zorgzame organisaties en samenlevingen